Göbekli Tepe

Göbekli Tepe napisało na nowo chronologię cywilizacji. Koliste kręgi na tym wzgórzu wzniesiono około 9600 roku p.n.e. — ludzie, którzy je zbudowali, nie znali jeszcze ceramiki, rolnictwa ani koła, a stanowisko wyprzedza Stonehenge o mniej więcej siedem tysięcy lat.

W centrum każdego kręgu stoją pary wapiennych filarów w kształcie litery T, sięgających pięciu i pół metra, pokrytych wizerunkami lisów, dzików, żurawi, skorpionów i węży. Niektóre mają wzdłuż boków płasko rzeźbione ramiona i dłonie — to nie zwykłe słupy, lecz zgeometryzowane postacie ludzkie.

Odkrycie wywróciło utrwalone założenie. Monumentalna architektura miała pojawić się po osiadłym rolnictwie; tutaj wyraźnie była pierwsza, co sugeruje, że to potrzeba budowania sanktuariów mogła skłonić ludzi do osiedlenia się, a nie odwrotnie. W 2018 roku stanowisko wpisano na listę UNESCO.